AnonIB MN: Монголын интернэт орчин дахь нэргүй форумын түүх, аюулгүй байдал ба хууль эрх зүйн зохицуулалт

Монгол улсын интернэт хэрэглээ сүүлийн арван жилд огцом өсөж, үүнийг дагаад цахим орчин дахь мэдээллийн аюулгүй байдал, хувийн нууцлалын асуудал хурцаар тавигдах болсон. "AnonIB MN" гэх нэршил нь Монголын интернэт хэрэглэгчдийн дунд, ялангуяа залуу үеийнхний дунд тодорхой хэмжээний шуугиан тарьж, зарим тохиолдолд айдас, болгоомжлолыг дагуулдаг сэдэв юм. Ерөнхийдөө AnonIB (Anonymous Imageboard) гэдэг нь хэрэглэгчид өөрийн нэрийг нууцлан зураг, мэдээлэл хуваалцдаг дэлхий нийтийн платформ бөгөөд үүний Монгол дахь салбар эсвэл ижил төстэй нэршлээр үйл ажиллагаа явуулдаг бүлгэмүүд нь манай улсын дижитал соёлд өөрийн гэсэн бараан мөрийг үлдээсэн байдаг.

Энэхүү платформ нь анхлан мэдээллийн технологийн салбарынхан болон нэргүй байдлыг эрхэмлэгчдийн чөлөөт индэр болох зорилготой байсан ч яваандаа бусдын нэр төр, хувийн нууцад халдах хэрэгсэл болон хувирсан нь харамсалтай. Монголын нөхцөлд "anonib mn" гэх хайлтын илэрцүүд нь голдуу бусдын зөвшөөрөлгүйгээр авсан хувийн зургууд, мэдээллүүдийг задруулахтай холбоотой байдаг. Энэ нь зөвхөн ёс зүйн асуудал биш, Монгол Улсын Эрүүгийн хууль болон Зөрчлийн тухай хуулиар зохицуулагддаг ноцтой гэмт хэрэгт тооцогддог.

AnonIB-ийн үндсэн ойлголт ба түүний Монгол дахь хувилбар

AnonIB гэдэг нь "Anonymous Imageboard" гэсэн үгийн товчлол бөгөөд хэрэглэгч ямар нэгэн бүртгэлгүйгээр, IP хаягаа нууцлах замаар мэдээлэл нийтэлдэг вэбсайт юм. Дэлхий даяар 4chan эсвэл 8chan зэрэг ижил төстэй сайтууд байдаг ч AnonIB нь илүү хувь хүний "нүцгэн үнэнийг" дэлгэх нэрээр бусдын нууцад халдах чиглэл рүү хазайдаг. Монгол дахь AnonIB-ийн хувилбарууд нь ихэвчлэн .mn домайн дээр бус, гадаадын үнэгүй домэйнууд эсвэл олон нийтийн сүлжээний хаалттай бүлгэмүүдэд (Telegram, Facebook groups) суурилан ажилладаг.

Монголын интернэт орчин дахь энэхүү үзэгдэл нь 2010-аад оны дунд үеэс идэвхжсэн. Хүмүүс өөрсдийн таньдаг хүмүүсийнхээ зургийг нэргүйгээр байршуулж, доор нь янз бүрийн тайлбар бичиж, бусдын нэр төрийг гутаах үйлдэл гаргадаг байв. Энэ нь зарим тохиолдолд хувь хүний амьдралд нөхөж баршгүй хохирол учруулж, сэтгэл зүйн дарамтад оруулах, цаашлаад амиа хорлох оролдлого хийхэд хүргэж байсан түүхтэй. Монголын залуучуудын дунд "anon" байх нь зарим талаараа "нууцлаг, эрх чөлөөтэй" мэт харагддаг ч бодит байдал дээр энэ нь хариуцлагаас зугтсан кибер гэмт хэрэгтний дүр төрх юм.

Техникийн талаас нь авч үзвэл, эдгээр сайтууд нь ихэвчлэн хяналт сул, хөгжүүлэлтийн түвшин доогуур байдаг ч хэрэглэгчийн IP хаягийг бүртгэдэггүй гэсэн итгэл үнэмшил дээр тогтдог. Гэвч орчин үеийн кибер аюулгүй байдлын технологи, хууль хяналтын байгууллагуудын чадавх сайжирснаар эдгээр "нэргүй" гэгдэх хүмүүсийг олж тогтоох боломжтой болсон. AnonIB MN гэх хаяг, домэйнуудыг Харилцаа холбооны зохицуулах хорооноос тухай бүрт нь хааж, хяналт тавьдаг боловч шинээр үүсэх эрсдэл байсаар байна.

Нэргүй байдлын давуу ба сул тал: Дижитал орчин дахь ялгаа

Интернэт орчинд нэргүй (anonymous) байх нь үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, шүүмжлэлт сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд тустай байж болох ч AnonIB MN шиг платформууд дээр энэ нь эсрэгээрээ ашиглагддаг. Нэргүй байхын "давуу тал" нь зөвхөн хэн нэгнийг хяхаж хавчсан орчинд үнэнийг хэлэхэд л оршдог. Харин хувь хүний нууцыг задруулах талбарт энэ нь хамгийн аюултай "зэвсэг" болдог.

Дээрх хүснэгтээс харахад AnonIB төрлийн сайтууд нь ямар ч шүүлтүүргүй байдаг нь тэдгээрийн оршин тогтнох гол шалтгаан болдог. Гэвч энэ нь эргээд хэрэглэгч өөрөө кибер халдлагын золиос болох, төхөөрөмждөө вирус халдаах эрсдэлийг хэд дахин нэмэгдүүлдэг. Монголд ийм төрлийн сайтуудыг үзэж сонирхож буй хүмүүс өөрсдийгөө "нууц" гэж боддог ч үнэндээ вэбсайт эзэмшигч эсвэл гуравдагч этгээдэд өөрийн бүх дата мэдээллийг нээлттэй өгч байдаг.

Хууль эрх зүйн орчин ба кибер гэмт хэрэг: Монгол улсын хууль тогтоомж

Монгол Улсад AnonIB MN болон түүнтэй ижил төстэй платформуудыг ашиглан бусдын нэр төрд халдах, хувийн мэдээллийг нь задруулах нь хэд хэдэн хуулиар хатуу хориглогддог. Хамгийн гол зохицуулалт нь Эрүүгийн хуулийн 13.10 дугаар зүйл (Хувь хүний нууцад халдах) болон 13.11 дүгээр зүйл (Хувь хүний нууцыг задруулах) юм. Эдгээр зүйл заалтуудад зааснаар бусдын хувийн нууцыг зөвшөөрөлгүйгээр олж авсан, хадгалсан, эсвэл олон нийтэд тараасан бол торгох, нийтэд тустай ажил хийлгэх, эсвэл зорчих эрхийг хязгаарлах, хорих ялаар шийтгэдэг.

Сүүлийн жилүүдэд Цагдаагийн ерөнхий газрын Кибер гэмт хэрэгтэй тэмцэх хэлтэс энэ чиглэлээр маш идэвхтэй ажиллаж байна. AnonIB MN гэх мэт нэршлээр групп үүсгэсэн, зураг тараасан хүмүүсийг технологийн аргаар илрүүлэн хариуцлага хүлээлгэдэг болсон. Монгол Улсын "Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль" 2022 оноос хэрэгжиж эхэлснээр дижитал орчинд хүний зураг, бичлэг, байршил зэргийг зөвшөөрөлгүй ашиглах нь илүү нарийн хяналтад орсон юм.

Мөн "Зөрчлийн тухай хууль"-ийн 6.21 дүгээр зүйлд зааснаар хүний нэр төр, алдар хүндийг гутаан доромжилсон мэдээллийг олон нийтэд тараасан бол хувь хүнийг хоёр мянган нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох заалттай. Энэ нь AnonIB MN дээр сэтгэгдэл бичиж, бусдыг доромжилж буй хүмүүст ч хамаатай юм. Интернэт бол "зэрлэг" орчин биш, харин хууль үйлчилдэг орон зай гэдгийг иргэд бүрэн ухамсарлах хэрэгтэй байна.

Өөрийгөө болон бусдыг хэрхэн хамгаалах вэ? Кибер эрүүл ахуй

AnonIB MN зэрэг хортой платформуудаас өөрийгөө хамгаалах хамгийн шилдэг арга бол "кибер эрүүл ахуй"-г сахих явдал юм. Хэрэглэгчид өөрийн хувийн мэдээлэл, эмзэг зургуудыг үүлэн технологи (Cloud) эсвэл олон нийтийн сүлжээнд хадгалахдаа маш болгоомжтой байх шаардлагатай. Хүчтэй нууц үг ашиглах, хоёр шатлалт баталгаажуулалт (2FA) идэвхжүүлэх нь таны мэдээллийг AnonIB шиг сайтуудад очихоос сэргийлэх эхний алхам юм.

Хэрэв таны эсвэл таны ойр дотны хүний мэдээлэл ийм төрлийн сайт дээр нийтлэгдсэн бол сандрах хэрэггүй. Хамгийн түрүүнд тухайн мэдээллийн "screenshot" буюу баримтыг баримтжуулж авах хэрэгтэй. Үүний дараа Цагдаагийн ерөнхий газрын 102 дугаар эсвэл Кибер гэмт хэрэгтэй тэмцэх хэлтэст албан ёсоор гомдол гаргах нь зүйтэй. Мөн Харилцаа холбооны зохицуулах хороонд хандаж, тухайн холбоос (link)-ыг Монгол улсын нутаг дэвсгэрээс хаалгах хүсэлт гаргах боломжтой.

Бусдын мэдээллийг сонирхож AnonIB MN төрлийн сайтууд руу орох нь ч өөрөө эрсдэлтэй. Ийм сайтууд нь ихэвчлэн "Malware" буюу хортой код агуулсан байдаг бөгөөд таны төхөөрөмж рүү нэвтэрч, таны банкны мэдээлэл, сошиал хаягуудыг хулгайлах зорилготой байдаг. Тиймээс "сониуч" зангаасаа болж өөрийнхөө аюулгүй байдлыг эрсдэлд оруулахгүй байхыг зөвлөж байна. Дижитал ертөнцөд таны үлдээсэн мөр бүр хадгалагдаж байдаг гэдгийг санаарай.

AnonIB MN-ийн нийгэмд үзүүлэх сэтгэл зүйн нөлөөлөл

Энэхүү платформын хамгийн аюултай тал нь залуучуудын сэтгэл зүйд үзүүлж буй хор уршиг юм. Нэрээ нууцалсан этгээдүүдийн дайралтад өртсөн хүн нийгмээс тусгаарлагдах, өөртөө итгэх итгэлээ алдах, цаашлаад сэтгэл гутралд орох магадлал маш өндөр байдаг. Монголын нийгэмд хувь хүний нэр төр, "нүүр тал" маш чухалд тооцогддог тул кибер доромжлол нь бодит амьдрал дээрх хүчирхийллээс дутахгүй шарх үлдээдэг.

AnonIB MN-ийн хэрэглэгчдийн дийлэнх нь өөрсдийн үйлдлийг "тоглоом" эсвэл "зугаа" мэтээр хардаг ч энэ нь хохирогчийн хувьд "кибер дээрэм" (cyberbullying) юм. Нийгмийн сэтгэл зүйчид ийм төрлийн платформууд нь нийгэмд үл итгэлцлийг бий болгож, хүмүүсийг бие биеэ тандах, нууцаар зураг авах гэх мэт ёс бус үйлдэлд уриалдаг болохыг анхааруулж байна. Бид дижитал соёлтой иргэнийг төлөвшүүлэхийн тулд сургуулийн наснаас нь эхлэн интернэт орчны зөв зохистой хэрэглээний талаар сургах шаардлагатай байна.

Эцэст нь хэлэхэд, AnonIB MN гэх мэт үзэгдлүүд нь зөвхөн технологийн асуудал биш, энэ бол манай нийгмийн ёс зүй, хүмүүжил, бие биеэ хүндэтгэх үзлийн толь юм. Бусдыг хүндэтгэх, хувийн орон зайг нь халдашгүй байлгах нь ардчилсан нийгмийн иргэн бүрийн үүрэг. Интернэт дэх нэргүй байдал нь танд бусдыг гомдоох эрх олгохгүй бөгөөд технологийн дэвшил нь бусдыг нураах биш, харин хөгжих хэрэгсэл байх ёстой.

Түгээмэл асуулт хариулт (FAQ)

1. AnonIB MN сайт руу орох нь хууль бус уу? Зүгээр нэг сайтаар зочлох нь өөрөө шууд хууль бус үйлдэл биш ч, тухайн сайт дээрх бусдын зөвшөөрөлгүй мэдээллийг татаж авах, цааш түгээх, сэтгэгдэл бичиж доромжлох нь Монгол Улсын хуулиар шийтгэгдэх үндэслэл болно. Мөн эдгээр сайтууд нь кибер халдлагын эх үүсвэр болох эрсдэлтэй.

2. Хэрэв миний зураг AnonIB дээр гарсан бол яах вэ? Нэн даруй баримтжуулж (screenshot) аваад, Цагдаагийн газрын Кибер гэмт хэрэгтэй тэмцэх хэлтэст хандаарай. Мөн тухайн платформын "report" хэсэгт гомдол гаргах, Харилцаа холбооны зохицуулах хороонд хандах хэрэгтэй. Сэтгэл зүйн хувьд хүнд байгаа бол мэргэжлийн сэтгэл зүйчид хандахыг зөвлөж байна.

3. AnonIB MN хэрэглэгчдийг илрүүлэх боломжтой юу? Тийм. Хэдийгээр тухайн сайтууд IP хаяг бүртгэдэггүй гэж сурталчилдаг ч дижитал ертөнцөд "бүрэн нууцлаг" байна гэж бараг үгүй. Хууль хяналтын байгууллагууд серверийн байршил, сүлжээний урсгал, төлбөр тооцоо (хэрэв байгаа бол) зэрэг олон төрлийн өгөгдөл дээр үндэслэн гэмт этгээдийг олж тогтоох чадвартай.

4. Ийм төрлийн сайтуудыг Монголд яагаад бүрмөсөн хааж болдоггүй вэ? Эдгээр сайтууд нь ихэвчлэн Монгол Улсын харьяаллаас гадуур серверүүд дээр байрладаг бөгөөд домэйн нэрээ ойр ойрхон сольдог. Харилцаа холбооны зохицуулах хорооноос хандалтыг нь хаадаг ч хэрэглэгчид VPN ашиглан орох тохиолдол байдаг. Тиймээс энэ нь зөвхөн техникийн хаалтаас гадна иргэдийн ухамсар, ёс зүйн асуудал юм.

5. Бусдын зургийг AnonIB-д өгнө гэж айлгаж байгаа хүнийг яах вэ? Энэ нь "Сүрдүүлэх" (Extortion) төрлийн гэмт хэрэгт тооцогдоно. Тухайн хүн танаас мөнгө эсвэл өөр зүйл шаардаж байгаа эсэхээс үл хамааран цагдаагийн байгууллагад хандах хэрэгтэй. Түүний илгээсэн мессеж, сүрдүүлгийг устгалгүй баримт болгон хадгалаарай.

6. Интернэт орчинд хувийн нууцаа хэрхэн хамгаалах вэ? Сошиал медиа хаягуудынхаа нууцлалыг "Private" болгох, танихгүй хүний найзын хүсэлтийг авахгүй байх, вэб камер болон микрофоны эрхийг шаардлагагүй үед хаах, эмзэг мэдээллээ и-мэйл эсвэл чатаар дамжуулахгүй байх зэрэг нь үндсэн аргууд юм.

Дижитал аюулгүй байдал бол таны өөрийн хариуцлагаас эхэлнэ. AnonIB MN гэх мэт сөрөг контентоос хол байж, интернэт орчныг бүтээлч, эерэг зүйлд ашиглахыг уриалж байна. Хэрэв танд кибер аюулгүй байдлын талаар зөвлөгөө эсвэл тусламж хэрэгтэй бол албан ёсны байгууллагуудад хандаж, мэдээлэл аваарай. Өөрийгөө болон хайртай хүмүүсээ дижитал халдлагаас хамгаалж, соёлтой интернэт хэрэглэгч байцгаая.